Тура жјне ауыспалы маєына
Тура жјне
ауыспалы маєына
Сґздіѕ о
бастаєы негізгі ўєымы оныѕ тура
маєынасы болады. Тура маєына
заттар мен ќўбылыстардыѕ ќазіргі кездегі негізгі маєынасы ретінде танылады, Бїл
кейде атауыштыќ маєына деп те аталады. Сґздіѕ
сыртќы кґрінісі жјне ішкі мазмўны бар. Сґздіѕ формасы — дыбыстар жиынтыєыныѕ бір
жїйеде айтылуы. Белгілі бір жїйеде айтылєан дыбыстар єана сґз жасай алады.
Мысалы, ґрік деген сґзді айтќанда ол туралы
мынадай ўєымдарды еске аламыз. Жемістіѕ бір тїрі екендігі жјне оныѕ ґзіне тјн
иісі мен дјмі болатыны, сыртќы тїрі мен тїсі жаєынан тїрлі-тїрлі екендігі т.б.
Мінс осы сияќты ўєымдардыѕ жиынтыєынан ґрік деген сґздіѕ маєынасы айќындалады.
Сездіѕ дыбысталуы жјне сґздіѕ мазмўн-маєынасы бір-бірімен тыєыз байланысты.
Дыбыссыз сґз, сґзсіз маєына жоќ. Сол сияќты тау, тас, аєаш, ґзен, жаѕбыр деген заттыќ ўєымдар жеке-жеке
аталып, јрќайсысы белгілі бір маєынаны білдіреді. Мысалы, тау - ірілі-уаќты тїрлі тас, топыраќ
жынысынан ќўралып, бґлінбейтіндей болып тўтасќан биік кґрініс, зат болса, аєаш — ўзындыєы, кґлемі тїрлі дјрежеде
ќалыптасып ґскен ґсімдік, тас — ныєыздалєан, ќатты зат, ќол — адамныѕ
дене-мїшесі т.б. Біраќ бўл заттардыѕ бойындаєы ўєым, тїсінік, маєына басќа да
заттар мен ќўбылыстыѕ бойынан табылуы мїмкін.
Сґздіѕ негізгі,
бастапќы маєынасынан ауыстырылып, ґзге маєынада ќолданылатын, кейіннен пайда
болєан маєына ауыспалы
маєына деп аталады.
Мысалы, тас сґзі - зат атауы, ныєыздалєан ќатты
зат. Бўл оныѕ тура маєынасы. Тас сезі кейде басќа сґздермен тіркесіп
келіп, ауыспалы маєынада жўмсалады. Ќазаќта тас бауыр деген сез бар. Бўл жердегі тас бауыр сґзі тас сияќты ќатты маєынаны
емес, адамныѕ мейірімсіздігін, ќатігездігін білдіріп, тура маєынаєа ќосымша
ауыспалы маєына їстеліп ќолданылєан. Сол сияќты ќол — адамныѕ дене-мїшесі. тура
маєынада ќолданылып тўр. Сен
меніѕ оѕ ќолымсыѕ деген
сґйлемдегі оѕ ќолымсыѕ деген тіркес кґмекшімсіѕ деген маєынаны білдіріп тїр. Ал
ќол ўшын берді деген
тіркесжјрдемдесті деген
ўєымды, ќолы жеѕіл - ісі
сјтті деген ўєымды білдіреді.
Бўлар - ќол сґзініѕ ауыспалы маєыналары. Кейде бір сґз бірнеше маєынада да
ќолданыла береді. Мысалы, аќ сґзі бірде тїсті білдіріп, аќ кґйлек деген тіркесте ќолданылса,
бірде сїт, айран дегенді білдіреді.
Кґп маєыналы
сґздер
Сґзде бірнеше
маєына ќатар ќолданыла береді. Бірнеше Маєынада ќатар ќолданылатын ўќсас
маєыналы сґздерді кґп маєыналы (полисемия) сґздер деп
атайды. Сґздіѕ кґп маєыналы болуы сґздік ќорєа тікелей байланысты. Сґздік
ќордаєы сґздер алєаш пайда болєан кезде бір немесе аз маєыналы болєандыєы
байќалады. Тілде ґмір аєысына ќарай, заман ґткен сайын бір сґздіѕ негізгі
маєынасыныѕ їстіне жаѕадан ќосымша маєаналар ќосылып отырєан. Мысалы, тіл деген
сґзді адам баласы сґйлеп їйренгеннен бастап, сол сґйлеу мїшесі ретінде ўєынєан,
солай атаєан, Адам баласы малдыѕ етін жеп, оны ґзініѕ ќажетіне жарата бастаєан
кезеѕнен бастап, адамныѕ тіліне ўќсас малдыѕ да ауыз ќуысындаєы мїшесіне тіл
деген атау берген. Єылым мен техниканы меѕгере бастаєаннан адам саєаттын жылжып
тўратын, уаќытты кґрсететін тетігіне де тіл деген атау беріи, саєаттыѕ тілі деп
атаєан. Осыєан ўќсас техниканыѕ тілі деген тіркес те ќолданылады. Техниканыѕ
тілін білу деген бїкіл техника саласынан хабары бар маман деген ўєымды
тїсіндіреді. Казаќ тілінде тіл јкелу, тіл алу деген тіркестер де бар. Тіл јкелу
- соєыс кезінде жаудан адам јкелу, ал тіл алу хабарын білу деген маєынада
ќолданылады.
Ќас деген сґз де бірнеше маєынада
ќолданылады. Мысалы, Ќасы ќара
кґрінер, ќўралайдыѕ кґзіндей, (Батырлар жыры). Ќасым айтпайтын сґзді ќайным айтты
(М.Ј.). Шешесі ќасында болса ќайтер еді (С.Т.). Ќасым кітап оќыды (ауызекі тіл).
Бірінші сґйлемдегі ќас - адамныѕ кґзініѕ їстіндегі тїгі болса, екінші сґйлемдегі
ќасым - ќас, дос дегенді білдіретін адамдар арасындаєы байланыстыѕ тїрі. Їшінші
сґйлемдегі ќасында - ќас, маѕ, жан деген мекендік ўєымды білдіретін сґз, ал
тґртінші сґйлемдегі Ќасым - адам атауы.
Ќазаќ тілінде кґп маєыналы сґздер ґте кґп. Оныѕ ґзі ґмір ќажеттілігінен туындайды.